Nie przypominam sobie by w ciągu minionych niemal 20 lat, czyli od startu reformy emerytalnej w mediach pokazywano rozwiązania funkcjonujące w innych krajach. Na początku raczej odwoływano się do tego, że wprowadzamy model chilijski, zaś po jakimś czasie główny architekt Marek Góra uznał, że był to raczej model szwedzki niż ten z Chile. Przy czym ja nie pamiętam, aby zaszły jakieś istotne różnice w modelu wprowadzanym w 1998 roku, a tym co mieliśmy w 2013. Ponieważ jednak nie znam modelu szwedzkiego mogłem uznać na wiarę, że może faktycznie tak jest. Kilka dni temu miałem jednak okazję poznać szczegóły dotyczące szwedzkich rozwiązań. Jestem już przekonany, że bazujemy raczej na modelu z San Escobar.
Richard Thaler wraz z Cass Sunstein opisują w książce Impuls (niezbyt fortunny polski tytuł) różnego rodzaju rozwiązania mające zachęcać ludzi do podejmowania decyzji przez siebie samych, ale z delikatnymi sugestiami lub sugerowanymi domyślnymi rozwiązaniami. Autorzy opisują różne dziedziny życia, w tym między innymi system emerytalny. Najpierw zajmują się modelem amerykańskim, później zaś pokazują rozwiązania szwedzkie. Część wspólna to przede wszystkim przekonanie, że ludzie muszą przede wszystkim sami zadbać o własną emeryturę i należy nauczyć ich tego, jak mają to robić i jak powinni wybrać dla siebie najbardziej optymalny plan. Rząd co najwyżej powinien zastosować pewne zachęty, wsparcia bądź sugestie, jaki powinien być optymalny plan. To tyle w ogólnym planie. Na tym etapie nie widzę części wspólnej. W Polsce najpopularniejsza zdaje się być opinia, że to państwo powinno zajmować się naszymi emeryturami. Trzyfilarowy system wprowadzony w 1998 roku rozpadł się jak domek z kart na naszych oczach, ale od początku było widać swego rodzaju nierówność. 2/3 były obowiązkowe, a tylko 1/3 dobrowolna i to dodatkowo obciążona obostrzeniami. Do 2008 roku roczny limit wpłat wynosił około 4000 złotych rocznie, co nie było jakąś porywającą kwotą, dla tych, którzy sensownie myśleli o przyszłej emeryturze. Od 2009 ten limit znacząco podwyższono. Dziś jest to kwota 12 800 złotych i można powiedzieć, że jest to już konkret. Jednak poza korzyściami podatkowymi nie ma specjalnych zachęt do korzystania z IKE. Zresztą od początku on był gdzieś wstydliwie ukrywany z tyłu. Ale z drugiej strony wybór jest ograniczony do jednego z pięciu możliwości (bank, fundusz inwestycyjny, towarzystwo ubezpieczeń, dom maklerski, obligacje skarbowe). Drugą dodatkową opcją jest od kilku lat IKZE.
O samym OFE nawet mi się nie chce gadać. Pomysł był dobry. Wykonanie tragiczne – prowizja na początku w obowiązkowym programie na poziomie 7-12 procent (po latach obniżona). Oligopol funduszy, których polityka inwestycyjna nie różni się absolutnie niczym. Kastracją z 2014 roku nie warto nawet wspominać.
Wróćmy więc do modelu szwedzkiego. Skorzystam z tego co napisał Thaler wraz z Sunstainem. Jak piszą autorzy, głównym hasłem, które może scharakteryzować szwedzkie rozwiązanie powinno być: „daj ludziom możliwie najwięcej opcji, a potem niech robią co chcą”. Nie trzeba chyba zbyt dużej wnikliwości, żeby zobaczyć, jak bardzo dalekie to podejście jest od prezentowanego u nas.
Przeanalizujmy poszczególne kluczowe punkty.
- Uczestnicy mogą tworzyć własne portfele wybierając do pięciu funduszy z zatwierdzonej listy.
Jeśli się właśnie uśmiechacie, to chyba jest to słuszna reakcja. W przypadku II filar, czyli OFE mieliśmy wybór takiego samego funduszu emerytalnego pod różnymi markami. W przypadku III filaru, czyli IKE mieliśmy mamy możliwość wyboru JEDNEGO rozwiązania z pięciu możliwych. Jeśli profesor Góra inspirował się szwedzkim modelem, to chyba bardzo luźno.
- Jeden z funduszy został wybrany (z pewną starannością) jako opcja domyślna dla każdego, kto z jakichś powodów nie dokonał aktywnie żadnego wyboru.
No cóż u nas mieliśmy losowanie OFE, dla tych, którzy nie wybrali. Który wypadł w gruncie rzeczy nie miało znaczenia, bo nie różniły się właściwie między sobą. W przypadku IKE żadnej pomocy, czy sugestii.
- Uczestnicy byli zachęcani (za pośrednictwem masowej kampanii reklamowej), aby wybierali raczej własne portfele, a nie polegali na opcji domyślnej.
Uśmiechacie się szerzej? Słusznie.
- Każdy fundusz spełniający pewne standardy mógł wejść do systemu. Takie wejście na rynek wyznaczało mieszankę funduszy, z której mogli wybierać uczestnicy. Na skutek tego procesu początkowo na rynku było 456 funduszy (14.08.2007 było ich 783).
Nie stworzono nowych podmiotów, tylko STARE mogły dostosować się i zaproponować rozwiązania. To II filar. W pewnym stopniu można powiedzieć, że w III filarze (IKE) jakieś podobieństwa są widoczne. Z tym, że u nas można wybrać tylko JEDNO z pięciu rozwiązań. Nawet IKE w ramach TFI nie daje dostępu do pełnej puli funduszy.
- Informacja na temat funduszy, obejmująca wysokość opłat, ostatnie wyniki i ryzyko została dostarczona w formie książki wszystkim uczestnikom.
Czy ktoś coś takiego widział na naszym rynku? Na przykład przygotowane kiedykolwiek przez choćby IGTE lub KNF? Rozesłane do wszystkich uczestników?
- Fundusze (z wyjątkiem funduszu z opcji domyślnej) mają zgodę na reklamę, aby przyciągać pieniądze.
Jakieś pytania? Zacytuję autorów książki „decyzja, aby pozwolić funduszom się reklamować, nie wydaje się szczególnie kontrowersyjna”. No chyba, że chodzi o to, aby pieniądze w żadnym wypadku do nich nie trafiły. Oczywiście na jakość tych reklam również się narzeka. Na to jak prezentują przyszłość, ale tu chodzi o podejście. Czyli swobodę wyboru.
Szczegóły szwedzkiego systemu emerytalnego są nieco bardziej złożone. Jednak autorzy koncentrują się w całej książce na tym, w jaki sposób ludziom dawać wybór podejmowania decyzji w ważnych sprawach przy niewielkiej pomocy ze strony państwa. Pomocy dotyczącej tegoż wyboru. Nie mam pewności, czy przy naszej kulturze politycznej i społecznej jest to w ogóle możliwe. Samodzielne podejmowanie decyzji chyba nie cieszy się jakąś wyjątkową estymą.
Źrodło: Impuls, R. Thaler, C. Sunstein, Wyd.: Zysk i S-ka

