Muszę przyznać, że jestem zawstydzony faktem, że dopiero w tym tygodniu dowiedziałem się o tzw. Memorandum Summersa o eksporcie ‘trujących’ gałęzi przemysłu do państw rozwijających się. Po pierwsze, jest to niezwykle inspirujący fragment analizy ekonomicznej. Po drugie, Memorandum Summersa pokazuje pułapki prostych rozwiązań. Po trzecie, może okazać się bardzo pomocne w zrozumieniu ‘logiki’ stojącej za próbami walki z kryzysem w strefie euro.
Lawrence H. Summers to niezwykle interesująca postać. Na początku lat 90’ uchodził za jednego z najzdolniejszych amerykańskich ekonomistów – jest laureatem medalu Johna Batesa Clarka. Pracował jako główny ekonomista Banku Światowego, Sekretarz Skarbu w administracji Clintona. W latach 2001-2006 był prezydentem Harvard University. W tym czasie Summers naraził uniwersytet na gigantyczne straty wskutek transakcji swapowych na stopy procentowe. Z Harvardu odszedł w atmosferze skandalu po wypowiedzi na temat przyczyn ‘nadreprezentacji’ mężczyzn wśród najzdolniejszych matematyków. W administracji Obamy był szefem Narodowej Rady Ekonomicznej.
W 1991 roku, jako główny ekonomista Banku Światowego, podpisał memorandum, napisane najprawdopodobniej przez Lanta Prichetta, które rozważało czy Bank Światowy powinien wspierać przenoszenie ‘brudnych’ gałęzi przemysłu do państw rozwijających się. Memorandum zawierało takie zdanie: myślę, że ekonomiczna logika stojąca za składowaniem toksycznych odpadów w państwach o niskich dochodach jest pozbawiona błędów i musimy to zaakceptować. Summers utrzymuje, że memorandum miało charakter ironiczny i sarkastyczny. Tym niemniej, znaleźli się badacze (Cato Institute – czy ktoś jest zaskoczony?), którzy analizę Summersa potraktowali poważnie i pogłębili argumenty Summersa.
W tym miejscu należy stwierdzić, że po zignorowaniu moralnych czy etycznych aspektów argumentów Summersa, ich logika i zgodność z teoriami ekonomicznymi rzeczywiście wydają się mocną stroną memorandum. Mimo to, większość ludzie zdecydowanie zgodzi się z opinią brazylijskiego Sekretarza ds. Ochrony Środowiska, który napisał do Summersa: Twoje rozumowanie jest co prawda doskonale logiczne ale jednocześnie totalnie szalone. Twój tok myślenia stanowi konkretny przykład niebywałej alienacji, myślenia redukcjonistycznego, społecznej znieczulicy i aroganckiej ignorancji wielu ‘konwencjonalnych’ ekonomistów w kwestii świata, w którym przyszło nam żyć. Co tak oburzyło brazylijskiego Sekretarza ds. Ochrony Środowiska?
Summers zwrócił uwagę na trzy argumenty wspierające ideę przenoszenia ‘brudnych’ gałęzi przemysłu czy składowania toksycznych odpadów w państwach rozwijających się. Po pierwsze, Summers zauważył, że koszty zanieczyszczenia środowiska w państwach rozwijających się są niższe niż państwach rozwiniętych co zgodnie z teorią przewagi komparatywnej powinno decydować o lokowaniu ‘brudnych’ gałęzi przemysłu w państwach rozwijających się. Dlaczego koszty zanieczyszczenia środowiska w państwach rozwijających się są niższe? Kwestię tę dokładnie umówili Jay Johnson, Gary Pecquet, and Leon Taylor w Cato Journal. Podkreślili oni, że zdrowotne skutki zanieczyszczenia środowiska są odłożone w czasie i ludzie żyjący w państwach o niskiej oczekiwanej długości życia ‘nie dożyją’ konsekwencji zanieczyszczeń. Na tej samej zasadzie, na której mimo znacznie bardziej rozpowszechnionego zwyczaju palenia tytoniu rak płuc nie jest zdrowotnym problemem w państwach rozwijających się – wskutek niskiego standardu życia wielu mieszkańców tych państw umiera zanim konsekwencje palenia tytoniu dadzą o sobie znać (wraz ze wzrostem standardu życia, co obecnie obserwujemy, ten problem będzie przybierał na sile). Summers, a także Johnson, Pecquet i Taylor argumentują także, że nawet jeśli zanieczyszczenie środowiska skróci życie mieszkańców państw rozwijających się, to koszt tego procesu, mierzony utraconymi zarobkami będzie niższy niż w państwach rozwiniętych. Idea ta może ‘ranić’’ moralne wyobrażenia o wartości ludzkiego życia – nie zmienia to jednak faktu, że ta ‘logika’ funkcjonuje w systemach ekonomicznych i prawnych, także w Polsce (co potwierdza wyrok sądu w sprawie odszkodowania dla bliskich dobrze zarabiającego managera).
Drugi argument Summersa brzmi tak: koszty zanieczyszczenia środowiska są najprawdopodobniej nieliniowe. Zdaniem Summersa początkowy wzrost zanieczyszczeń wiąże się z niższymi kosztami niż wzrost zanieczyszczeń po przekroczeniu pewnego poziomu. Na przykład konsekwencje lekkiego zanieczyszczenia powietrza są dużo mniej kosztowne niż przekroczenie poziomu, który oznacza tworzenie się groźnego dla zdrowia i życia smogu. Summers utrzymuje, że wiele słabo zaludnionych państw rozwijających się ma niski poziom zanieczyszczenia środowiska i jego zwiększenie nie przyniesie ze sobą dużych kosztów.
Wreszcie, Summers argumentuje, że istnieje duża elastyczność dochodowa popytu na czyste środowisko. Innymi słowy, im większe dochody osiągają ludzie tym bardziej cenią czyste środowisko (po prostu mogą sobie na to pozwolić) i tym więcej gotowi są zapłacić by ochronić się przed konsekwencjami zanieczyszczenia środowiska (na przykład gotowi są drożej płacić za ‘czystą energię’ z elektrowni nie emitujących zanieczyszczeń o kilka punktów procentowych zwiększających prawdopodobieństwo nowotworów czy chorób układu oddechowego). Ten mechanizm możemy na przykład zaobserwować w sektorze zdrowej żywności – popyt na zdrową żywność rośnie wraz z dochodami. Zgodnie z argumentem Summersa, ludzie żyjący w państwach o niskich dochodach dużo niżej wyceniają koszty zanieczyszczenia środowiska.
Znalazłem trzy poważne błędy w argumentacji Summersa. Jestem przekonany, że znajdziecie ich więcej. Błędy, które znalazłem nie negują jednak analizy Summersa. Choć argumenty Summersa wydają się poprawne z ekonomicznego punktu widzenia, sprawiają wrażenie niedorzecznych i obraźliwych. Myślę, że refleksja nad memorandum Summersa i szansami realizacji jego postulatów może się okazać bardzo pomocna przy analizie potencjalnych działań w przypadku reform fiskalnych czy kryzysu w strefie euro. Część z proponowanych rozwiązań nigdy nie zostanie wprowadzona choćby wydawały się optymalne z ekonomicznego punktu widzenia. Po prostu system społeczny i polityczny, w którym funkcjonujemy sprawia, że analiza zysków i kosztów nie zawsze jest podstawą do podejmowania decyzji, nawet kluczowych z punktu widzenia stabilności ekonomicznej. Mam wrażenie, że wielu obserwatorów kryzysu w strefie euro o tym zapomina.
Chciałbym jeszcze krótko omówić błędy w argumentacji Summersa. Główny ekonomista Banku Swiatowego argumentuje, że z powodu różnicy w dochodach koszty zanieczyszczenia środowiska są niższe w państwach rozwijających się. Myślę, że należy wziąć pod uwagę dwa fakty. Po pierwsze, żyjemy w erze konwergencji dochodów i poziomu rozwoju gospodarczego (to nie było takie jasne w 1991 roku). Standard życia społeczeństw w państwach rozwijających się rośnie bardzo szybko. Jeśli połączymy to z faktem, że konsekwencje zanieczyszczenia środowiska utrzymują się przez dziesiątki a nawet setki lat to branie pod uwagę obecnych dochodów mieszkańców państw rozwijających się przy liczeniu kosztów zanieczyszczenia środowiska jest katastrofalnym błędem. To przeoczenie albo wynik hiperbolicznego dyskontowania, krótkowzroczności.
O ile można się zgodzić z Summersem, że koszty zanieczyszczenia środowiska są nieliniowe, to moim zdaniem krzywa tych kosztów gwałtownie rośnie w dwóch miejscach, a nie zgodnie z rozumowaniem Summersa tylko wtedy gdy zanieczyszczenia przekroczy pewien krytyczny poziom. Pierwszy skok kosztów zanieczyszczenia ma miejsce gdy niszczy się dziewiczy, pierwotny ekosystem, który nigdy już nie będzie odtworzony.
Po trzecie, Summers ignoruje dysfunkcjonalność systemu politycznego w wielu państwach rozwijających się. Summers nie postuluje podrzucenia toksycznych odpadów państwom o niskich dochodach. W rozumowaniu Summersa mieszkańcom tych państw ma się zrekompensować koszty zanieczyszczenia środowiska. Należy jednak oczekiwać, że w skorumpowanych systemach politycznych rekompensaty nigdy nie dotrą do ludzi dotkniętych zanieczyszczeniem środowiska lecz zatrzymają się na prywatnych kontach bankowych skorumpowanej elity.
Z całą pewnością, błędów w rozumowaniu Summersa jest dużo więcej i jestem pewien, że je znajdziecie.
