Kilku komentatorów zwróciło w ostatnich latach uwagę na fakt, że przedstawianie w dyskusji publicznej Japonii jako przykładu państwa ze straconą dekadą lub straconymi dekadami ma słabe poparcie w danych: w kontekście zmian demograficznych gospodarcze wyniki Japonii są w rzeczywistości całkiem przyzwoite. Moim zdaniem dużo lepszymi kandydatami na przykłady straconych dekad są państwa południowej Europy.
Kilka dni temu trafiłem na stronach The Centre for European Reform na tekst analizujący czy w obrębie Unii Europejskiej działa efekt doganiania* czy wręcz przeciwnie efekt aglomeracji** sprawia, że różnice pomiędzy bogatymi i biednymi regionami powiększają się. Simon Tilford uważa, że obydwa procesy są silne w obrębie Unii Europejskiej. Efekt doganiania wydaje się działać w kontekście państw środkowej i wschodniej Europy ale nie w kontekście państw południowej Europy. Artykułowi Tilforda towarzyszą wykresy pokazujące poziom ważonego parytetem siły nabywczej PKB per capita mierzonego jako procent średniego PKB per capita w Unii. Jeden z nich obejmuje Włochy, Hiszpanię, Grecję, Portugalię, Węgry, Czechy, Słowację i Polskę. Dane na 2021 są prognozą Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Proszę porównać Włochy i Słowację. W 1991 roku Słowacja była trzy razy biedniejsza*** niż Włochy. Dla Słowaków w tym czasie Włochy były zapewne czymś w rodzaju ziemi obiecanej, kompletnie innym światem. W 1991 roku Włochy miały wyższy poziom PKB per capita niż przeciętna w UE i to aż o 20%.
Zgodnie z prognozą MFW do 2021 roku Słowacja dogoni**** Włochy. W trzy dekady Słowacja z państwa trzy razy biedniejszego od Włoch stanie się państwem równie bogatym co Włochy. Polska będzie ciągle biedniejsza od Włoch o kilkanaście procent ale startowała z jeszcze niższego poziomu niż Słowacja.
W procesie doganiania Włoch przez państwa środkowej Europy wzięły udział zarówno państwa środkowej Europy jak i Włochy. W trzy dekady Włochy zmieniły się z jednego z liderów Unii Europejskiej na państwo z PKB per capita na poziomie 88% średniej dla całego obszaru. Inny wykres pokazuje jak dużo dystansu do Niemiec stracą Włochy w latach 1991-2021:

Powyższe wykresy pokazują, że w długim terminie wybory polityczne i determinowana przez te wybory polityka gospodarcza ma olbrzymie znaczenie. Pokazuje także jak potężne mogą być zmiany gospodarcze w relatywnie krótkim czasie. Dla większości inwestorów, wyborców i polityków 30 lat to bardzo długi termin. Ale z drugiej strony jest to tylko półtora pokolenia – coś co większość ludzi może zaobserwować w trakcie swojego życia. Z roku na rok przeciętnemu Włochowi, Słowakowi, Polakowi zmiany mogły wydawać się w niewielkie ale w 30 lat doprowadziły do kompletnej zmiany różnic w poziomie rozwoju.
Włoskie stracone dekady pokazują także, że błędy gospodarcze i wypadnięcie z długoterminowego trendu wzrostowego nie muszą mieć spektakularnego charakteru: nie muszą obejmować dramatycznych wydarzeń takich pęknięcie gigantycznego bąbla na aktywach finansowych – jak w Japonii albo pełnego kryzysu zadłużeniowego i bezprecedensowej recesji – jak w Grecji. Włochy powoli, z roku na rok, tracą dystans do reszty rozwiniętej Europy.
Z ciekawości zerknąłem na główny indeks giełdowy we Włoszech. Na Stooq dane dla indeksu FTSE MIB obejmują okres od 1998 roku. Główny indeks włoskiej giełdy jest w tym momencie poniżej dołków z bessy na początku stulecia (WIG jest około 5 razy wyżej niż poziom z dołka w 2001). Potrzebuje ponad 100% wzrostu by osiągnąć poziom szczytów z 2007 roku (WIG potrzebuje 30%, S&P 500 jest około 50% powyżej szczytów z 2007 roku).

Zachowanie włoskiego rynku akcyjnego w ostatnich dekadach jest dobrym ostrzeżeniem przed traktowaniem amerykańskiego rynku akcyjnego jako punktu odniesienia dla historycznych stóp zwrotu. Na Blogach Bossy podkreślaliśmy, że amerykański rynek można uznać za wyjątkowo szczęśliwy i stopy zwrotu, które wygenerował dla inwestorów w ostatnim stuleciu zniekształcają globalne doświadczenia z rynków akcyjnych. Przy czym wyjątkowość amerykańskiego rynku polegała przede wszystkim na tym, że uniknął geopolitycznych lub społeczno-politycznych katastrof, które przytrafiły się giełdom w innych państwach: przegranych wojen światowych, wojen domowych czy rewolucji politycznych. Niedawno omówiono wyjątkowość amerykańskiego rynku na blogu Alpha Architect.

Proszę zwrócić uwagę na realne stopy zwrotu (uwzględniające inflację) z włoskich aktywów w latach 1967-2016 pokazane na powyższym wykresie, który pochodzi z najnowszego wydania Credit Suisse Global Investment Returns Yearbook. Włoski rynek akcyjny jest o tyle wyjątkowy, że jego słabe wyniki nie wynikają ze spektakularnych politycznych lub gospodarczych katastrof. W przypadku Włoch nie można też mówić o odchorowywaniu gigantycznego bąbla spekulacyjnego jak miało to miejsce w Japonii.
Autorzy podkreślają, że w całym okresie 1900-2016 Włochy notują jedne z najgorszych stóp zwrotu z aktywów finansowych z państw wchodzących w skład bazy danych raportu. W pierwszej połowie XX wieku wynikało to z katastrof politycznych. W ostatnich dekadach nie można jednak wytłumaczyć słabości włoskiego rynku akcyjnego kataklizmem politycznym lub gospodarczym. Można więc rozpatrywać Włochy jako przykład pechowego rynku akcyjnego, na podobnej zasadzie na jakiej USA są przykładem szczęśliwego rynku akcyjnego.
* W dużym uproszczeniu efekt szybszego rozwoju słabiej rozwiniętych regionów i nadrabiania przez nie dystansu do silniej rozwiniętych obszarów
** W dużym uproszczeniu efekt przyciągania nowej aktywności gospodarczej przez silnie rozwinięte, prężne gospodarczo regiony, zwłaszcza duże aglomeracje
*** Używane w tekście określenia biedny i bogaty odnoszą się do PKB per capita. Są oczywiście inne sposoby mierzenia rozwoju gospodarczego.
**** Jeśli prognoza MFW się zrealizuje. Przy czym nie musi się zrealizować idealnie – wystarczy, że analitycy dobrze prognozowali różnicę w trendzie rozwoju poszczególnych państw

