Mam nadzieję, że nikt nie nazwie mnie Grinchem ale nie mogłem zignorować fantastycznego tematu zasygnalizowanego w jednym z porannych raportów analitycznych.
Święta to czas dawania i otrzymywania prezentów. Także tych kompletnie nietrafionych: brzydkich krawatów, obciachowych swetrów i nudnawych książek. Za każdym nietrafionym prezentem kryje się nieodgadnięcie preferencji obdarowywanego, który inaczej rozdysponowałby zasoby (pieniądze) wykorzystane przez obdarowującego na nietrafiony prezent.
Z ekonomicznego punktu widzenia takie zjawisko nazywa się zbędną stratą społeczną (deadweight loss). Jeśli obdarowujący wydaje 100 złotych na nietrafiony prezent, który obdarowywany wycenia na 60 zł to pozostałe 40 zł stanowi zbędną stratę społeczną.
Na początku lat 90’ ubiegłego wieku Joel Waldfogel, pracujący wtedy na Yale University, postanowił zmierzyć rozmiary zbędnych strat społecznych związanych z wręczaniem prezentów. Wśród studentów uniwersytetu przeprowadził dwa sondaże. Osiemdziesięciu sześciu i pięćdziesięciu ośmiu uczestników poproszono o podanie kwoty, którą ich zdaniem wydano na świąteczne prezenty dla nich. W pierwszym sondażu poproszono uczestników o podanie o kwoty, którą byliby w stanie zapłacić za wszystkie te prezenty. W drugim sondażu poproszono uczestników by podali jaką kwotę byliby gotowi zaakceptować zamiast prezentu.
Waldfogel podaje, że w pierwszym sondażu pytano o maksymalną kwotę, którą respondenci byliby gotowi zapłacić za otrzymane prezenty a w drugim sondażu o minimalną kwotę (gotówki) respondenci byliby w stanie zaakceptować zamiast prezentów. Co się okazało?
Respondenci byliby gotowi zapłacić za prezenty średnio 71,5% kwoty, którą ich zdaniem zapłacili obdarowujący. Z drugiej strony respondenci zaakceptowaliby średnio 91% kwoty wydanej na prezenty zamiast samych prezentów.
Z tego prostego badania wynika, że zbędna strata społeczna związana z nietrafionymi prezentami sięga od 10% do 30% wartości wszystkich wręczanych prezentów. Można zauważyć, że na wyniki badania wpłynął najprawdopodobniej efekt posiadania (endowment effect) czyli skłonność ludzi do przypisywania większej wartości przedmiotom, które są ich własnością.
Myślę, że hipoteza, iż wskutek nietrafionych prezentów przeciętny prezent wart jest dla obdarowywanego od 10% do 30% mniej niż kwota, za którą został kupiony, nie wydaje się nierealistyczna. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że w 2011 roku Polacy mają zamiar wydać ponad 10 mld złotych na świąteczne prezenty to konsekwencje tej hipotezy pokażą się w całej okazałości: od 1 mld do 3 mld zbędnych strat.
Czy to wystarczający powód by przyłożyć się do wybierania świątecznych prezentów? Szczerze mówiąc: nie sądzę. Myślę, że jeśli kogoś nie przekonają argumenty ‘emocjonalne’ (chcę wręczyć trafiony prezent bo cenię obdarowywanego) to argumenty ‘ekonomiczne’ też okażą się nieskuteczne.
W sondażu Waldfogel poprosił także respondentów o podanie swoich podstawowych danych demograficznych oraz danych demograficznych wręczających prezenty. Na podstawie tych danych stwierdził, że najbardziej ‘efektywnymi’ prezentami były prezenty od najbliższych członków rodziny i bliskich przyjaciół. Najmniej ‘efektywnymi’ (generującymi największą zbędną stratę społeczną) były niegotówkowe prezenty od dalszych członków rodziny. ‘Efektywność’ prezentu zmniejszała się także ze wzrostem różnicy wieku pomiędzy obdarowującym a obdarowanym.
Otóż, trudno nie interpretować tych danych inaczej, niż jako argument za prezentami gotówkowymi lub przypominającymi gotówkę (bonami, kuponami). Na ‘efektywność’ prezentów gotówkowych i quasi-gotówkowych zwracał uwagę znany ekonomista behawioralny Dan Ariely.
Na zakończenie warto podkreślić, że idealnie dobrany prezent może generować nadwyżkę społeczną. Może się tak zdarzyć gdy obdarowujący wręcza prezent, którego wartości wskutek niedoboru informacji, obdarowywany nie mógł realistycznie wyznaczyć. Oczywiście powyższe rozważania pomijają sentymentalną wartość prezentów – tę jednak posiadają zarówno prezenty trafione jak i nietrafione.
Ukłony: F.D. za zwrócenie uwagi na raport Citi Handlowego.
