Niewidzialnego goryla na Blogi Bossy wprowadził prawie rok temu Grzegorz Zalewski przy okazji swojego tekstu o książce Christophera Chabrisa i Daniela Simonsa pod tytułem „Niewidzialny goryl. Dlaczego intuicja nas zwodzi”.
Eksperyment z niewidzialnym gorylem pokazuje konsekwencje selektywnej uwagi (selective attention) a mówiąc ściślej ślepoty z braku uwagi (inattentional blindness). To sytuacja, w której uwaga aparatu percepcyjnego jak tak skoncentrowana na określonym zadaniu, że ignoruje, wydawałoby się niepomijalne, bodźce. Takie jak wielki goryl.
Możecie obejrzeć ten eksperyment na poniższym filmie:
No dobrze, tutaj jest oryginalny eksperyment (około 50% ludzi, którzy nie słyszało wcześniej o eksperymencie pomija goryla). Ilu z Was zauważyło zmianę koloru kurtyny?
Wczoraj, Dan Ariely – akademik, którego opinie w temacie błędów kognitywnych bardzo sobie cenię, zwrócił uwagę na ważne rozwinięcie eksperymentu z niewidzialnym gorylem. Ważne o tyle, że nie dotyczyło liczenia jakiś tam podań w trakcie oglądania filmiku na You Tube. Dotyczyło sprawy życia i śmierci. Dosłownie.
Trafton Drew, badający uwagę na Harvard Medical School poddał eksperymentowi z niewidzialnym gorylem radiologów. Na obrazie radiologicznym płuc umieścił figurkę goryla a następnie poprosił radiologów o przeanalizowanie zdjęć, które mogły wyglądać jak to poniżej:
Trafton Drew podaje, że 83% radiologów nie zauważyło goryla w prawym górnym rogu. Całe szczęście, że małe rozgniewane goryle tak rzadko występują w ludzkich płucach – taka była moja pierwsza reakcja.
Ariely napisał o ważnych lecz przygnębiających badaniach. Badania o ślepocie z braku uwagi są ważne – informują nas o tym, że wiemy mniej niż wydaje się nam, że wiemy a jednym z powodów jest to, że nasza percepcja jest bardzo wybiórcza. To cenna lekcja jeśli weźmiemy pod uwagę trwałe optymistyczne skrzywienie i trwałe przecenianie swoich umiejętności i wiedzy.
Drew pokazał, że ślepota z braku uwagi i selektywna uwaga występują nie tylko u użytkowników You Tube ale u wykształconych profesjonalistów zawodowo zajmujących się analizowaniem danych graficznych.
Zapewne występuję także u inwestorów, którym selektywna uwaga może uniemożliwić zarejestrowanie istotnych danych rynkowych. Może się to na przykład przejawić w zignorowaniu niepokojących danych o przepływach pieniężnych w sprawozdaniu finansowym i skoncentrowaniu się na znajdującym się powyżej prognoz zysku netto czy zignorowaniu czegoś istotnego na wykresie w czasie poszukiwania konkretnej formacji technicznej.
Jednak moim zdaniem w dyskusji o ślepocie spowodowanej brakiem uwagi można pominąć coś bardzo istotnego – fakt, że ślepota spowodowana brakiem uwagi jest klasycznym przykładem transakcji coś za coś (trade off). Sytuacja, najprawdopodobniej nie wygląda tak, że 83% radiologów i 50% użytkowników You Tube po prostu pomija goryla. Należy zbadać, czy 83% radiologów nie analizuje obrazów radiologicznych z większą uwagą w poszukiwaniu nowotworów a 50% użytkowników You Tube nie jest skuteczniejsza w liczeniu podań, które wymieniają między sobą zawodnicy w białych strojach.
Daniel Simons zwraca uwagę na swoim blogu, że jedną z przewag szachowych arcymistrzów nad słabszymi graczami jest zdolność do czegoś w rodzaju selektywnej uwagi – analizowania tylko atrakcyjnych wariantów, zdolność do skupiania się tych możliwościach.
W życiu osobistym czy w życiu gospodarczym bardzo rzadko można zwiększyć wartość jednego pozytywnego parametru bez wpływu na wartość innych parametrów. Jeśli zdecydujemy się na poprawę kondycji fizycznej to zrobimy to przez ćwiczenia, kosztem czasu wykorzystywanego na coś innego, na przykład czytanie książek. Coś za coś. W dużym uproszczeniu cała ekonomia zajmuje się badaniem, które z potencjalnych działań są korzystne.
Dopiero co skończyłem czytać „Potęgę checklisty’ Atula Gawande dlatego skłonny jestem dodatkowo skomplikować kwestię niewidzialnych goryli. Dla własnej wygody można je podzielić na niewidzialne goryle, których się spodziewamy (powiedzmy igła chirurgiczna w obrazie płuca badanego w kontekście nowotworu) i których się nie spodziewamy (powiedzmy miniaturowy, rozgniewany goryl w obrazie płuca). Jeśli stwierdzimy, że ignorowanie spodziewanych niewidzialnych goryli może być dla nas niekorzystne to naturalnym rozwiązaniem wydają się dla mnie listy kontrolne. Po pierwsze, ze względu na fakt, że Gawande jest przekonywujący, po drugie, dlatego, że od kilku lat ich używam.
Większym problemem pozostają niespodziewane niewidzialne goryle.
