„Myśleliśmy, że ludzie, mądrzejsi o wcześniejsze doświadczenia, będą przygotowani by przeciwstawić się oszukańczym sztuczkom, które z wielkim powodzeniem używano w poprzednich wiekach”. W ten sposób redaktorzy Edinburgh Quarterly komentowali oszustwo, którego dokonał Gregor MacGregor na londyńskiej giełdzie w latach 20′ XIX wieku.
Gdy redaktorzy Edinburgh Quarterly pisali niemal dwa wieki temu o „wcześniejszych doświadczeniach” to mieli na myśli Bańkę Mórz Południowych, Kompanię Missisipi i skandal związany z nieudaną, szkocką kolonizacją Panamy. Co ciekawe, w swoim tekście przyznali, że sukces, który odniósł MacGregor przy sprzedaży obligacji fikcyjnego państewka oraz ziemi i stanowisk w tymże fikcyjnym państewku skłania ich do wniosku, że zdecydowanie zbyt wysoko ocenili współczesnym im ludzi.
W artykule z 2012 roku The Economist nazwał działalność MacGregora największym oszustwem w historii. Według tygodnika, MacGregor pozyskał z rynków finansowych łącznie 1,3 mln funtów co po zważeniu tej kwoty wielkością gospodarki odpowiadałoby obecnie kwocie 3,6 mld funtów. Do tych liczb należy podchodzić ze sceptycyzmem bo kwota 1,3 mln funtów może oznaczać wartość środków, które MacGregor chciał pozyskać z emisji wszystkich serii obligacji a nie sumę pieniędzy rzeczywiście wpłaconych przez inwestorów.
MacGregor działał w latach 20′ i 30′ XIX wieku, najpierw w Anglii, potem we Francji, potem znów w Anglii oraz w Szkocji. Jest jednym z bohaterów książki Iana Klausa Forging Capitalism: Rogues, Swindlers, Frauds, and the Rise of Modern Finance. MacGregor kierował swoją oszukańczą ofertę do dwóch klas inwestorów. Inwestorom finansowym sprzedawał obligacje fikcyjnego państwa, najpierw Księstwa a potem Republiki Poyais. Poyais miało być trochę większe od Walii i leżeć na Wybrzeżu Moskitów na terytorium współczesnego Hondurasu. MacGregor miał także ofertę dla zwykłych ludzi – sprzedawał im ziemię i stanowiska w fikcyjnym państwie, między innymi stopnie oficerskie w fikcyjnej armii i posadę szefa nieistniejącego banku centralnego.
MacGregor miał za sobą służbę w angielskiej armii, był oficerem na Półwyspie Iberyjskim w czasie napoleońskiej zawieruchy. Po odejściu z brytyjskiej armii walczył w Ameryce Południowej. Był jednym z dziesiątków oficerów i tysięcy żołnierzy z Europy, którzy zasilili wyzwoleńcze armie walczące o zrzucenie hiszpańskiego panowania. Przed powrotem do Londynu MacGregor zapłacił lokalnemu władcy na Wybrzeżu Moskitów za wystawienie dokumentu stwierdzającego nadanie MacGregorowi ziemi. Ten dokument stał się fundamentem oszustwa. Ziemia, do której prawa nabył MacGregor była niemal niezamieszkałą dżunglą, pozbawioną jakiejkolwiek infrastruktury i bogactw naturalnych, z ciężkim dla Europejczyków tropikalnym klimatem i tropikalnymi chorobami. Oczywiście, zupełnie inną perspektywę roztaczał MacGregor przed inwestorami.
MacGregor opublikował nawet, pod innym nazwiskiem, traktat opisujący i opiewający przyrodę, bogactwa naturalne, klimat i rdzenną ludność Poyais. Został on zarchiwizowany przez Google. W traktacie potencjalni osadnicy i inwestorzy mogli przeczytać o bogatych kopalniach złota, perfekcyjnie żyznej ziemi (pozwalającej nawet na trzy zbiory kukurydzy), lasach pełnych wartościowego drewna, niemającym konkurencji klimacie oraz posłusznych i życzliwych tubylcach.
Zarówno The Economist jak i Ian Klaus (także Bryan Taylor) podkreślają specyficzne okoliczności rynkowe, w których debiutowały na londyńskim rynku obligacje Poyais. Był to z jednej strony okres niskich rentowności tzw. bezpiecznych aktywów. Rentowność brytyjskiego długu istotnie spadła (do 3%) po zakończeniu napoleońskiej zawieruchy. Jednocześnie, na londyńskim rynku zadebiutował dług nowych republik latynoamerykańskich. Do 1825 roku na londyńskim rynku podmioty z Ameryki Południowej pozyskały 25 mln funtów (21 mln w formie obligacji rządowych i 4 mln w formie obligacji korporacyjnych i akcji, przede wszystkim w sektorze wydobywczym). Emitenci z tego regionu oferowali rentowności wyższe niż obligacje angielskie ale zbliżone do obligacji duńskich czy rosyjskich. Co ciekawe, oferujące 5% (wg. Klausa) obligacje Poyais, nie zawierały premii względem obligacji faktycznie istniejących państw latynoamerykańskich. Pierwszą emisję, wartą 200 000 funtów, MacGregor przeprowadził pod koniec 1822 roku.
„Drugą nogą” przedsięwzięcia MacGregora była akcja kolonizacyjna. MacGregor nie tylko sprzedawał ziemię i stanowiska lecz zdołał wyposażyć dwa statki osadników, na których znalazło się ponad 200 kolonizatorów. Te działania MacGregora są zastanawiające. Musiał przecież zdawać sobie sprawę, że gdy osadnicy przybędą na miejsce to zobaczą nieprzychylną dżunglę a nie stolicę państwa Poyais. Jego oszustwo zostanie więc zdemaskowane. Dlaczego więc zadał sobie trud by wyprawić osadników? Czy w pewnym momencie uwierzył w swoje kłamstwa? Osadnicy nie mieli wiele szczęścia. Po kilku miesiącach, tych pozostałych przy życiu, ewakuowano do brytyjskiego Belize. Do Londynu zdołała powrócić około 1/4 kolonizatorów. Pozostali swoją naiwność przypłacili życiem.
W tym miejscu warto podkreślić jeszcze jeden mechanizm związany z oszustwem MacGregora. Gdy wraz pierwszymi powracającymi osadnikami do Londynu dotarły informacje o skali oszustwa MacGregora jego współpracownicy rozpoczęli brutalny atak na brytyjskie władze Belize i lokalnych kupców i oskarżono ich o celowe zniszczenie kolonii w Poyais i zawłaszczenie pozostawionych tam materiałów.
Po ujawnieniu pierwszego oszustwa MacGregor zbiegł do Francji gdzie próbował przeprowadzić niemal identyczne przedsięwzięcie. Zostało ono zdemaskowane ponieważ francuskie władze zaniepokoiła duża liczba wniosków o paszport na wyjazd do nieistniejącego państwa, Poyais, od zwiedzionych przez MacGregora potencjalnych osadników. MacGregor zdołał jednak uniknąć więzienia, wrócił do Anglii i aż do 1839 roku próbował emitować obligacje Poyais i sprzedawać ziemię w tym państwie.
The Economist zwrócił uwagę na badania Tamary Frankel z Boston University, które mogą rzucić światło na źródło sukcesów MacGregora. Po przeanalizowaniu strategii używanych przez oszustów finansowych Frankel stworzyła katalog cech, które powtarzały się u inwestorów, którzy dali się zwieść. Znalazły się w nim duża ufność, wysoka tolerancja na ryzyko, potrzeba poczucia wyjątkowości wynikającej z przynależności do ekskluzywnej grupy (zwłaszcza u lepiej wykształconych ofiar oszustw) oraz niezadowolenie z aktualnego statusu ekonomicznego.
Działalność MacGregora można rozpatrywać zarówno w kontekście konkretnego oszustwa finansowego jaki i szerszych tendencji rynkowych w postaci irracjonalnego entuzjazmu na rynku długu państwowego w latach 20′ XIX wieku. Jak informuje Klaus do 1829 roku, z około 21 mln funtów pożyczonych młodym państwom Ameryki Południowej, 19 mln funtów nie było już spłacanych lub zostało zrestrukturyzowane.
