Ostatnie spory na blogach bossy wokół astrologii finansowej wydają się doskonałą okazją do spojrzenia na problem przewidywania przyszłości z jeszcze jednej perspektywy, która ciągnie się za człowiekiem od lat i – dodam – ma w sobie sporą dawkę racjonalności.
W historii nauki pojawiła się kiedyś postać niezwykła – Pierre Simon de Laplace. Fizycy zapamiętali go między innymi, jako twórcę Rozprawy o mechanice Nieba, ale nas będzie interesowała jego teza, którą znają nie tylko fizycy, ale również filozofowie, matematycy i historycy nauki. W różnych tłumaczeniach jego najsłynniejsze zdanie sprowadza się do mniej więcej czegoś takiego: Jeśli na świecie byłaby jakaś Inteligencja (Intelekt), który zdołałaby posiąść wiedzę o położeniach i prędkościach wszystkich obiektów we Wszechświecie i o wszystkich siłach działających na te obiekty i zdołałby poddać wszystkie dane analizie, to mógłaby poznać całą przyszłość Wszechświata.
Powszechnie nazywa się ów Intelekt Demonem Laplace’a – niektórzy widzą w nim błędnie Boga. Przyznacie Państwo, że z punktu widzenia inwestora giełdowego bycie takim Demonem byłoby czymś atrakcyjnym. Poznać i poddać analizie wszystkie siły sterujące cenami pozwoliłyby – przynajmniej w modelowym ujęciu – przewidzieć przyszłość każdej ceny na rynku. Osobiście uważam, że owo marzenie jest stale obecne wśród inwestorów giełdowych i niemal codziennie widzę przykłady sygnalizujące taką tęsknotę. Po ile będzie PKN w lipcu? A S&P500 na koniec grudnia? W jakiś sposób media branżowe wzbudzają w odbiorcach tęsknotę za takim Demonem kreując rynkowych Guru.
Niestety owa tęsknota jest ufundowana na błędnym założeniu, iż przyszłość jest zdeterminowana wydarzeniami z przeszłości. W istocie Demona Laplace’a uznaje się za symbol pojmowania rzeczywistości, jako mechanizmu zdeterminowanego, w którym skutki mają swoje przyczyny w przeszłości a tylko brak danych i niemożność ich obróbki powoduje, iż nie można przewidzieć wydarzeń nadchodzących. Dziś obraz świata znacząco się już skomplikował a zwłaszcza na poziomie możliwości przewidzenia zachowania systemów złożonych, jakimi są min. rynki finansowe.
Zdaniem, które lepiej oddaje stosunek nauki do przewidywania przyszłości jest opinia Karla Poppera, iż Przyszłość jest otwarta. Nie jest z góry ustalona, więc nie można jej przewidzieć – chyba, że przez przypadek. Stąd już tylko krok do przyjęcia założenia, że próby przewidywania przyszłości – również rynkowej – muszą opierać się na rachunku prawdopodobieństwa i jego narzędziach. Niestety w analizach nikt właściwie nie używa aparatu statystycznego, bo albo brakuje wiedzy po stronie analityków, albo analizy takie nie cieszą się powodzeniem wśród odbiorców i – może najważniejsze – takie analizy nie przekładają się na praktykę rynkową dającą sprzedać się w trzyminutowym komentarzu.
Czasami dzieje się jeszcze coś gorszego i w analizach pojawiają się zdania w stylu „oceniam prawdopodobieństwo jakiegoś wydarzenia na X procent”, ale za ową tezą nie idą wcale wyliczenia, tylko widzimisia opowiadającego… brednie. Nazwałbym to językiem naukawym, w którym używa się pojęć z zakresu statystyki, matematyki czy właśnie rachunku prawdopodobieństwa podkładając pod nie własne treści. U kogoś, kto próbuje w naszych zwariowanych czasach trzymać się jakiejś dyscypliny w myśleniu o świecie, takie zabiegi muszą wywoływać ból głowy.
Dodatkowo część moich kolegów komentatorów zdaje się wzbudzać w odbiorcach własnych opinii przekonanie, iż system ekonomiczny działa w jakiejś izolacji od otoczenia i dzięki temu można wyjaśnić na rynku niemal wszystko. Najwyraźniej zapominają – chcę wierzyć, że wiedzą – iż w nauce wyróżnia się systemy odizolowane od innych i takie, które nie są izolowane a więc na ich działanie mają wpływ elementy spoza systemu. Jak sądzę wynika to z pewnego zagubienia, w którym mówiąc o przyszłych ruchach cen – ich obrazem jest wykres – przeskakuje się na system ekonomiczny, jako taki. Stąd czasami spotykamy kuriozalne analizy dynamiki PKB w oparciu o metody analizy technicznej.
Myślę, że uczciwość wymagałaby uprzedzać odbiorców na czym opiera się własne tezy i jak ma się to do problemów złożoności rzeczywistości i systemu, jako takiego. Jeśli na coś takiego nie można liczyć – rzeczywistość pokazuje, że nie można – to odbiorcom takich treści pozostaje traktowanie wypowiedzi, jako części samego systemu, ale to już opowieść na jakąś notkę w przyszłości.
