Wczoraj OECD opublikował 570-stronicowy raport Education at a Glance 2012, jak łatwo się domyśleć, poświęcony sektorowi edukacji w państwach członkowskich. Istotną częścią raportu jest analiza zależności pomiędzy trendami na rynku edukacji a trendami na rynku pracy.
Raport OECD potwierdza, dobrze udokumentowane empirycznie wnioski na temat zależności pomiędzy poziomem wykształcenia a pozycją na rynku pracy: w niemal wszystkich badanych państwach lepiej wykształcone grupy społeczeństwa miały wyższy wskaźnik zatrudnienia, niższy wskaźnik bezrobocia i istotnie wyższe zarobki.
Chciałbym zwrócić uwagę na dwa pierwsze wskaźniki. Zacznijmy od poziomu zatrudnienia, który informuje jaki odsetek grupy ludzi w wieku produkcyjnym (w tym wypadku 25-64) pracuje zawodowo, a więc jest aktywna ekonomicznie w formalnej gospodarce. Analitycy OECD podzieli społeczeństwo na trzy grupy według poziomu wykształcenia:
- osoby z wykształceniem niższym niż średnie (below upper secondary)
- osoby z wykształceniem średnim (upper secondary and post-secondary non-tertiary)
- osoby z wyższym wykształceniem (tertiary education)
We wszystkich uwzględnionych 36 państwach występowała wyraźna różnica w poziomie zatrudnienia pomiędzy grupą osób z wyższym wykształceniem a grupą osób z wykształceniem niższym niż średnie. Przeciętna dla państwa OECD różnica to 28 punktów procentowych (pracuje 83,1% osób z wyższym wykształceniem i 55,5% osób z niższym niż średnie wykształceniem).
We wszystkich uwzględnionych państwach występowała też różnica w poziomie zatrudnienia pomiędzy grupą osób z wyższym wykształceniem a grupą osób ze średnim wykształceniem. Przeciętnie wynosiła ona 9,5 p.p. (83,1% do 73,7%)
Dla Polski, opisana wyżej dywergencja w poziomie zatrudnienia przybrała monstrualne rozmiary. W formalnej gospodarce pracuje w Polsce niemal 85% osób z wyższym wykształceniem, 66% ze średnim wykształceniem i 40% z wykształceniem niższym niż średnie!
O ile wskaźnik zatrudnienia dla osób z wyższym wykształceniem jest w Polsce wyższy niż średnia dla OECD i średnia UE (21 państw) co daje Polsce 13 miejsce na 36 państw to pod względem wskaźnika zatrudnienia osób ze średnim wykształceniem Polska znajduje się na przedostatnim miejscu (wyprzedza tylko Turcję), a pod względem wskaźnika zatrudnienia osób z wykształceniem niższym niż średnie na trzecim od końca (wyprzedza Węgry i Słowację).
Wspomniane wyżej dane pokazuje poniższy wykres przedstawiający różnice w poziomie zatrudnienia pomiędzy osobami z wyższym wykształceniem a osobami z wykształceniem średnim (OY) i niższym niż średnie (OX):
Bezwzględne wartości wskaźnika zatrudnienia dla różnych grup wykształcenia pokazuje poniższy wykres:
Podobnie wygląda sytuacja gdy weźmie się pod uwagę wskaźnik bezrobocia. Należy jednak pamiętać, że wskaźnik bezrobocia to odsetek osób znajdujących się w sile roboczej a nie posiadających zatrudnienia. Oznacza to, że masowe opuszczenie siły roboczej (na renty, emerytury, etc) może zafałszować sytuację na rynku pracy.
Takie zjawisko zachodzi w przypadku Polski. Różnice w poziomie bezrobocia pomiędzy poszczególnymi grupami wykształcenia są spore (4,7 p.p pomiędzy wyższym a średnim oraz 12 p.p pomiędzy wyższym a niższym niż średnie) ale dalekie od ekstremalnych poziomów notowanych w Słowacji (36 p.p. pomiędzy wyższym a niższym niż średnie). Dlaczego? Polska posiada najniższy wskaźnik partycypacji w sile roboczej w grupie osób z wykształceniem niższe niż średnie. Wynosi on dla Polski 48%.
Chciałbym podkreślić, że interpretowanie opisanego zjawiska jako problemu ze słabo wykształconymi ludźmi byłoby nie tylko nadużyciem ale prowadziłoby do utraty z pola widzenia rzeczywistego problemu: ewolucji systemu gospodarczego, który zniszczył miejsca pracy dla słabo wykształconych ludzi i stworzył lukę umiejętności.
Warto zauważyć, że problem ten występuje we wszystkich państwach OECD, w szczególności w Europie Środkowej i Wschodniej. Co więcej problem ten się nasila.
Wskaźnik zatrudnienia dla osób z niższym niż średnie wykształcenie spadł w Polsce w latach 1998-2010 z 49% do 40%, dla osób ze średnim wykształceniem z 71% do 66% dla osób z wyższym wykształceniem zaledwie z 87% do 85%.
Chciałbym też podkreślić, że daleki jestem od sugerowania, że ewolucja systemu gospodarczego, o której wspomniałem jest zjawiskiem negatywnym. Nic na to nie wskazuje. Ten proces determinowany jest przez mechanizm rynkowy i związany jest ze zwiększaniem efektywności ekonomicznej.
Być może to właśnie dlatego problem z luką umiejętności jest tak skomplikowany. Nie można efektywnie tworzyć miejsc pracy dla słabo wykwalifikowanych mieszkańców państw rozwiniętych.
Warto też zwrócić uwagę na jeszcze jedną hipotezę: być może część ekstremalnych dywergencji, które obserwujemy na rynku pracy w Polsce związane jest z wypychaniem z rynku pracy osób gorzej wykształconych przez osoby z wyższym wykształceniem podejmujące prace poniżej swoich kwalifikacji.
Jakiekolwiek by nie były wyjaśnienia opisanego zjawiska, w mojej opinii, nie sposób prowadzić dyskusji o rynku pracy w Polsce bez uświadomienia sobie tego problemu. Tym bardziej, że to co obserwujemy obecnie w branży budowlanej idealnie wpisuje się w opisany trend.
