Kilka dni temu globalne media informowały o masowych protestach w Chile, których podłożem było rozczarowanie niskimi emeryturami wypłacanymi w chilijskim systemie emerytalnym.
Na pierwszy rzut oka bardzo łatwo jest zrozumień rozgoryczenie Chilijczyków. Wystarczy zestawić trzy liczby:
- 70% – taką stopę zastąpienia ostatniej pensji obiecywali twórcy chilijskiego systemu emerytalnego
- 38% – to przeciętna stopa zastąpienia uczestnika chilijskiego systemu płci męskiej
- 33% – to przeciętna stopa zastąpienia przechodzących na emeryturę Chilijek
Nie budzi więc zdziwienia fakt, że demonstracje przyciągnęły kilkaset tysięcy ludzi a większość Chilijczyków domaga się gruntownej reformy systemu. W jednym z sondaży ponad 60% Chilijczyków opowiedziało się za powrotem do publicznego systemu emerytalnego. Jeśli weźmie się pod uwagę, że w latach 2007-2014 80% chilijskich emerytur było niższych niż pensja minimalna a 44% niższych niż próg ubóstwa to wspomniane wyżej nastroje wydadzą się zrozumiałe.
Problemy z chilijskim systemem emerytalnym są o tyle istotne, że przez długi czas uchodził on za wzorcowe rozwiązanie i około 30 państw w pewnym stopniu skopiowało chilijski model. Jednym z tych państw była Polska ale po zrealizowanych i zapowiedzianych zmianach w OFE polski system emerytalny nie będzie już przypominał chilijskiego.
Skąd się więc wzięły problemy w chilijskim systemie emerytalnym? Odpowiedź na to pytanie stanie się oczywista po podaniu informacji, że wśród mężczyzn, którzy wpłacali do systemu (składka wynosi 10% wynagrodzenia) przynajmniej przez 30 lat przeciętna stopa zastąpienia wynosi 77%. Problem z chilijskim systemem emerytalnym polega na tym, że zaledwie 16% emerytów wpłacało do systemu dłużej niż 30 lat. Ponad połowa emerytów oszczędzała na swoją emeryturę mniej niż 15 lat. Jak podaje The Economist przeciętny chilijski emeryt oszczędzał na emeryturę tylko przez 40% okresu najwyżej aktywności zawodowej (wg OECD to wiek 25-54 ale spotkać można inne definicje, na przykład 20-59).
Można więc powiedzieć, że niskie emerytury w Chile są przede wszystkim wynikiem tego, że większość uczestników systemu zbyt krótko oszczędzała na emeryturę. Jest to więc bardzo praktyczna a jednocześnie brutalna lekcja o tym, że zbudowanie kapitału emerytalnego wymaga kilku dekad regularnego oszczędzania.
Od dawna propaguje bardzo niepopularną ideę, że najprostszym i najpewniejszym sposobem na zwiększenie kapitału emerytalnego jest zwiększenie stopy oszczędności. Można akcentować różne aspekty tej idei:
- zwiększenie odsetka odkładanego wynagrodzenia
- wczesne rozpoczęcie inwestowania (najlepiej na początku trzeciej dekady życia)
- zdyscyplinowane i systematyczne oszczędzanie (bez żadnych przerw)
Tadas Viskanta z Abnormal Returns w taki sposób przedstawił powyższą ideę: Pod jednym względem skupienie się na oszczędzaniu zmniejsza istotność inwestowania. Dolar zaoszczędzony przez bardziej przemyślane planowanie wydatków jest dużo bardziej pewny niż potencjalny zwrot z inwestycji. Ujmując sprawę inaczej: oszczędzanie jest najlepszą inwestycją jaką można zrobić.
Z punktu widzenia projektowania polityki gospodarczej problemy w chilijskim systemie emerytalnym przypominają, że twórcy polityki gospodarczej powinni wziąć pod uwagę, że uczestnicy życia gospodarczego nie zawsze będą się zachowywać zgodnie z ich zamierzeniami, czy zgodnie z konwencjonalnym zdrowym rozsądkiem. Chilijski system emerytalny został zaprojektowany w oparciu o naiwne założenie, że ludzie będą systematycznie oszczędzać na emeryturę przez niemal cały okres najwyższej aktywności zawodowej. Większość Chilijczyków tego nie robiła.
Wynikające z tego faktu niskie emerytury i społeczne niezadowolenie tworzy z kolei coraz większą presję na chilijski rząd by udzielić pomocy emerytom z niskimi świadczeniami. Podważa to główną ideę chilijskiej reformy, którą było ściągnięcie z państwa ciężaru emerytalnego i oddanie budowania kapitału emerytalnego pod kontrolę Chilijczyków.
W dyskusji o chilijskim systemie emerytalnym warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden szczegół: stopy zwrotu. Wall Street Journal podaje, że od 1981 roku przeciętne roczne stopy zwrotu z systemu wyniosły 8%. The Economist podaje 8,6% pomiędzy 1981-2013 ale dodaje, że wysokie prowizje funduszy emerytalnych (trudno o konkurencję gdy usługodawcy wiedzą, że ich klienci są zmuszeni do korzystania z ich usług) zredukowały ten wynik do przedziału 3% do 5,4%. W innym opracowaniu podano, że oficjalne realne stopy zwrotu to około 10% rocznie ale po uwzględnieniu prowizji i po zważeniu ich zainwestowanym kapitałem spadają do przedziału 4,5%-6,5%. Zważanie stóp zwrotu zainwestowanym kapitałem jest w tym wypadku o tyle ważne, że wysokie roczne stopy zwrotu przypadły na początkowy okres funkcjonowania systemu gdy zarządzał on relatywnie niewielkim kapitałem. Obydwie kwestie (prowizje i opłaty oraz wielkość zarządzanych aktywów) należy brać pod uwagę przy ocenie wyników innych wehikułów inwestycyjnych.
