Amerykańskie radio publiczne, na blogu audycji Planet Money, zajęło się problemem piramid finansowych, w USA nazywanych Schematami Ponziego na pamiątkę człowieka, który na początku XX wieku rozwinął ten rodzaj działalności biznesowej. Dziennikarz NPR skoncentrował się na symptomach, które powinny skłonić inwestora do zastanowienia się czy inwestycja, którą rozważa, nie jest piramidą finansową.
Myślę że, taka analiza nie ma znaczenia dla dużej części inwestorów, którzy decydują się na inwestowanie w piramidy finansowe jeśli nie ze 100% pewnością, że jest to piramida finansowa to w pełni świadomi istnienia poważnych wątpliwości. Takie osoby najwyraźniej liczą na to, że zdołają wyciągnąć swoje pieniądze (z pokaźnymi zyskami) przed zawaleniem się piramidy. Moim zdaniem, to zachowanie jest bardzo podobne do kupowania oczywistych ‘grzanek’, przewartościowanych spółek na rynku akcyjnym, z myślą o tym by odsprzedać je ‘większemu frajerowi’ po zrealizowaniu założonego zysku. Nie mam jednak wątpliwości, że część osób nieświadomie angażuje się w piramidy finansowe.
Badania Tamar Frankel, profesor prawa na Uniwersytecie w Bostonie mogą okazać się bardzo przydatne dla takich inwestorów. Prof. Frankel opublikowała niedawno książkę poświęconą piramidom finansowym oraz relacjom pomiędzy finansowymi oszustami i ich ofiarami. Na podstawie tej książki wyodrębnić można kilka czynników, które powinny stanowić sygnał ostrzegawczy dla potencjalnych inwestorów. Tamar Frankel nie mogła narzekać na brak materiałów do badań.
Efektem działania piramid finansowym jest około 10 mld USD strat, które corocznie ponoszą inwestorzy na świecie. SEC, amerykański regulator rynków finansowych, podaje, że od 2010 przeprowadziła ponad 100 akcji, skierowanych przeciwko około 200 osobom i 250 organizacjom powiązanych z piramidami finansowymi. SEC definiuje piramidę finansową jako oszustwo inwestycyjne polegające na tym, że zyski jednych inwestorów wypłacane są z pieniędzy wpłacanych do piramidy finansowej przez kolejnych inwestorów. SEC podkreśla, że ze względu na brak lub niewielkie zyski z inwestycji, piramidy finansowe potrzebują nieustannego dopływu nowych środków by istnieć. Gdy ten strumień wysycha albo odwraca swój kierunek (więcej inwestorów wypłaca pieniądze niż wpłaca) piramida finansowa upada. Jak rozpoznać takie inwestycje?
Rozsądni inwestorzy powinni sceptycznie podchodzić do osób lub instytucji oferujących bardzo wysokie zyski, znacznie odbiegające od przeciętnych poziomów oferowanych na rynku usług finansowych, zwłaszcza jeśli wspomniane zyski osiągane mają być przy minimalnym lub zerowym ryzyku. Wehikuł inwestycyjny sir Allena Stanforda (110 lat) osiągać miał w latach 1992-2006 roczne stopy zwrotu pomiędzy 11,5% a 16,5%. Dzięki tym ‘fenomenalnym’ zyskom mógł oferować inwestorom oprocentowanie certyfikatów depozytów na poziomie dwukrotnie wyższym od oferowanego przez konkurencję. Warto też spojrzeć na niezwykle gładką krzywą kapitału z inwestycji w piramidę finansową Madoffa (150 lat):
Gwarantowane, nadzwyczajne zyski potrzebują bardzo dobrej narracji by uprawdopodobnić swoją egzystencję. Większość piramid finansowych dysponuje atrakcyjną historią wyjaśniającą skąd się biorą zyski – Ponzi inwestował w znaczki pocztowe, inne piramidy finansowe inwestowały w syntetyczne kamienie szlachetne, akwakulturę, farmy wiatrowe – korzystanie z popularnych motywów inwestycyjnych wydaje się być częste. Sytuacja komplikuje się gdy zaczyna się zadawać bardzo szczegółowe pytania dotyczące pochodzenia zysków. W tym przypadku bardzo rzadko pada jasna odpowiedź (wyjątkiem może być tu Madoff, który stosować miał strategię kołnierza opcyjnego). Twórcy piramid często odwołują się do cudownych czarnych skrzynek – myślę, że coraz popularniejsze będą przełomowe algorytmy, samouczące się sieci neuronowe i tym podobne wyrazki wyjaśniające pochodzenie nadzwyczajnych zysków.
Oszuści finansowi często posługują się skomplikowaną konstrukcją inwestycji. Nie oferują prostego produktu inwestycyjnego lecz coś co przypomina znany inwestorom produkt inwestycyjny lecz nim nie jest. Teoretycznie biznes Madoffa polegał na klasycznym zarządzaniu aktywami (asset management) lecz inwestorzy inwestowali w niego za pomocą specjalnych funduszy hedge (feeder funds) często inwestujących wszystkie zgromadzone w nich środki w AM Madoffa. Według SEC, Allen Stanford stworzył skomplikowaną sieć powiązanych ze sobą korporacji działających w ramach Stanford Financial Group. Centralnym punktem tej grupy był Stanford International Bank, którego kluczowe produkt certyfikaty depozytowe (CD) był produktem finansowym oferowanym w piramidzie finansowej. Tak zgromadzone środki SIB inwestował w zdywersyfikowanym globalnym portfelu. Myślę, że lokaty, które wcale nie są lokatami lecz pożyczkami albo inwestycjami kapitałowymi albo umowami składu mogą wpisywać się w ten schemat komplikowania prostych produktów inwestycyjnych.
Logiczną konsekwencją traktowania piramid finansowych jak innych oszustw finansowych jest doszukiwanie się w metodach ich marketingu strategii powszechnie używanych przez naciągaczy (con artist, confidence man). Prof. Frankel zwraca uwagę na tworzenie personalnych, czasem romantycznych, więzi z ofiarami, posługiwanie się istniejącymi sieciami powiązań społecznych (przede wszystkim rodzinnymi ale także w ramach organizacji religijnych, zawodowych czy społecznych – zobaczcie listę piramid finansowych na stronie SEC), tworzenie wrażenia, że to zarządzający wyświadczają inwestorowi przysługę akceptując jego pieniądze oraz posługiwanie się wzmacniającym zaufanie i optymizm słownictwem (w tym odwołującym się do istniejących na rynku finansowym instytucji takich jak system gwarancji depozytów bankowych).
Podałbym jeszcze jeden sygnał ostrzegawczy. Jak wspomniałem wcześniej, istnienie piramidy finansowej zależy od nieustannego dopływu netto nowych środków. W związku z tym piramidy finansowe zrobią wszystko by zmaksymalizować wpływu i zminimalizować odpływy. W realizacji pierwszego celu pomóc mogą bardzo atrakcyjne prowizje dla osób i instytucji oferujących produkt inwestycyjny. Certyfikaty depozytowe Stanford International Bank rozprowadzane były w USA przez Stanford Group Company, która otrzymywała 3% od wartości ulokowanych CD. Ponad tę prowizję doradcy finansowi otrzymywali 1% od wartości zaoferowanych CD oraz możliwość uzyskania 1% trailing commission za każdy rok trwania inwestycji. W realizacji drugiego celu pomocne jest konstruowanie umowy maksymalnie zniechęcającej klientów do zerwania inwestycji – na przykład poprzez umieszczenie absurdalnie wysokich kar (znacznie przekraczających standardy rynkowe) za przedterminowe wyjście z inwestycji. Utrata zysków albo uzyskanie niewielkiej ich części w przypadku zerwania lokaty to standardowa praktyka na rynku finansowym, pobieranie kilkudziesięcioprocentowej prowizji karnej w takim przypadku jest niepokojące.
Ktoś może zapytać: czy większość oferowanych na rynku produktów inwestycyjnych nie dałoby się ‘podciągnąć’ pod któryś z wymienionych wyżej punktów? Myślę, że tak. Gdyby piramidy finansowe wyraźnie odcinały się od innych możliwości inwestycyjnych to nie byłoby nieświadomych zagrożenia inwestorów tracących w nich pieniądze. Być może warto więc stosować jakiś system punktowy – gdy wątpliwości jest zbyt wiele inwestor rezygnuje.
