Wczoraj GUS ogłosił wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych w lutym 2013 roku, czyli dane o inflacji towarów i usług konsumpcyjnych (CPI). Zgodnie z danymi, inflacja mierzona rok do roku spadła do 1,3% i okazała się niższa od prognoz analityków. Opublikowany wczoraj poziom inflacji jest najniższy od października 2006 roku.
Pomyślałem, że to dobry powód by przedstawić podstawowe informacje o koszyku inflacyjnym GUS, czyli systemie wag stosowanym w obliczeniach wspomnianego wskaźnika. Jak wspomniałem niedawno, nie ma takiego wskaźnika makroekonomicznego, który wzbudzałby więcej kontrowersji i budziłby więcej nieufności niż dane o inflacji.
W dużym uproszczeniu, dane o inflacji towarów i usług konsumpcyjnych pokazać mają przeciętną zmianę cen dóbr konsumowanych przez gospodarstwa domowe. W tym celu instytucja statystyczna tworzy koszyk towarów i usług konsumpcyjnych, który dzieli się na kategorie główne i liczne kategorie pomocnicze. W każdej z tych kategorii znajdują się grupy dóbr i usług, których zmianę cen bada instytucja statystyczna.
Poniższy wykres pokazuje główne kategorie koszyka inflacyjnego GUS obowiązującego w 2012 roku, z rozbiciem kategorii żywność i napoje bezalkoholowe na podkategorie.

Te podkategorie dzielą się na grupy niższego rzędu: na przykład „mięso” dzieli się na „mięso surowe” i „wędliny i pozostałe przetwory mięsne”, a „mięso surowe” dzieli się dodatkowo na „wołowe”, „wieprzowe” i „drób”.
Na jakiej podstawie GUS tworzy pokazany wyżej koszyk inflacyjny? Na podstawie badań budżetów gospodarstw domowych. Badania te przeprowadzane jest metodą reprezentacyjną. Najpierw losowane są terenowe punkty badań (jednostki statystyczne) a następnie mieszkania, w których badane są gospodarstw domowe. W ten sposób w 2011 roku zbadano około 37 000 gospodarstw domowych. Takie gospodarstwa przez miesiąc zapisywały szczegółowe informacje o przychodach i rozchodach, w tym wydatkach na towary i usługi konsumpcyjne i przekazywały te dane ankieterom GUS.
Na podstawie tych badań GUS tworzy zestawienie przeciętnych miesięcznych rozchodów na 1 osobę w gospodarstwach domowym z wyszczególnieniem określonych kategorii towarów i usług konsumpcyjnych. Poniższy wykres porównuje udział poszczególnych kategorii w wydatkach przeciętnego gospodarstwa domowego według badania za 2011 rok oraz pokazany powyżej system wag w koszyku inflacyjnym GUS obowiązującym w 2012 roku:

W koszyku inflacyjnym nie mogły się znaleźć „kieszonkowe” ani „pozostałe wydatki”, na które składają się przede wszystkim dary przekazane innym gospodarstwom. Jak widać obydwa zestawienia są do siebie bardzo podobne a jedyne istotne różnice dotyczą kategorii „napoje alkoholowe i papierosy” oraz „hotele i restauracje”. Zainteresowała mnie ta rozbieżność i zamierzam poznać jej przyczyny.
Naturalnie, koszyk inflacyjny GUS nie oddaje wydatków konsumpcyjnych każdego gospodarstw domowego. Około 5% koszyka inflacyjnego stanowią paliwa do prywatnych środków transportu – kategoria, która nie dotyczą gospodarstw nieposiadających samochodów. Około 6,5% koszyka inflacyjnego stanowi mięso – kategoria, która nie dotyczy wegetarian. Około 2,5% koszyka inflacyjnego stanowią papierosy – kategoria, która dotyczy tylko palaczy.
Wyobraźmy więc sobie wegetariańską rodzinę, nie konsumującą używek, nieposiadającą samochodu i niekorzystającą z usług sektora hotelarsko-restauracyjnego. Koszyk inflacyjny GUS w około 1/4 składał się będzie z będzie z produktów i usług, których ta rodzina nie konsumuje.
Struktura wydatków różni się także w zależności od miejsca zamieszkania, statusu społecznego a przede wszystkim poziomu dochodów. Celem koszyka inflacyjnego jest odwzorowanie wydatków konsumpcyjnych przeciętnego gospodarstwa domowego.
Na zakończenie warto podkreślić, że tak jak w przypadku każdego przedsięwzięcia polegającego na statystycznym mierzeniu zmian w systemie gospodarczym tworzonym przez miliony ludzi, wydających co roku setki miliardów złotych na towary i usługi konsumpcyjne, należy rozsądnie podchodzić do precyzyjności tworzonych w ramach tego przedsięwzięcia wskaźników.

